Перайсці да зместу

Беларускі правапіс (1943)/I/А/2

З пляцоўкі Вікікрыніцы
§ 1. Правапіс галосных § 2. Правапіс зычных
Падручнік
Аўтар: Антон Лёсік
1943 год
Б. Націск

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




§ 2. Правапіс зычных

8. Зацьвярдзелыя зычныя

Правіла 13. Пасьля зацьвярдзелых зычных (ж, ч, ш, ц, р, дж) з галосных пішуцца толькі а, о, у, э, ы: часам, жоўты, жыта, чыгун, шыла, шырыня, рэчка, цыбуля, цэрква, дажджы і г. д.

9. Правапіс глухіх і звонкіх зычных

Звонкія: б, г, г (g), д, ж, з, дз, дж.

Глухія: п, х, к, т, ш, с, ц, ч.

Правіла 14. Звонкія зычныя на канцы словаў і перад глухімі чуваць, як адпаведныя ім глухія, і наадварот: глухія зычныя перад звонкімі чуваць, як звонкія. Але пісаць трэба так, як гэтыя гукі чуваць перад галоснымі:

блізка, а ня бліска, бо блізенька
будкабуткабудачка
дзядзька „дзяцькадзядзечка
лыжкалышкалыжачка
казкакаскаказаць
хлебхлепхлеба
лёдлётлёду
ладзьлацьладзіць
боббопбобу
ежешежа, ежма
касьбаказьбакасіць
просьба, а ня прозьба, бо прасіць
малацьба, а не маладзьба, бо малаціць
пяцьдзясят, а не пядзьдзясят, бо пяцёра

Заўважыць напісаньне словаў: надта, кепска, раптам, шмат, нават, скрозь, мяккі.

Але прыйменьнікі і прыстаўкі, якія канчаюцца на б і д, як: аб, ад, пад, над, перад (прад), заўсёды пішуцца нязьменна незалежна ад таго, стаяць яны перад звонкімі ці глухімі зычнымі:

аб пень абсыпаць
ад хаты адхіліць
ад кнігі адскочыў
пад сьвята падкінуў
пад шапкаю падказаць
над табою надсыпаў
над сабою надсек
перад сваймі прадстаўнік

і г. д.

Правіла 15; Прыстаўкі, якія канчаюцца на з, як: з, без (бяз), уз, раз, цераз, перад глухімі зычнымі (к, п, с, т, х, ц, ч, ш) зьмяняюць з на с: скаціўся, скарыстаць, схадзіць, бясконца, беспрацоўны, усход, ускласьці, успомніў, расьціць, раскрыць, рассыпаць, расказаць, растаяць, цераспалосіца і г. д.

Але у гэтых прыстаўках з застаецца бяз зьмены:

1) перад звонкімі зычнымі: згарыць, згінуць, бездапаможны, бяздомны, узгадаваць, зжаліўся, зьбіў;

2) перад в, л, м, н, Р: зваліць, зважыць, злавіць, разламаць, разьмяць, узмацнець, зьняць, узрасьці, разрэзаць, зрабіць і г. д.

3) перад ётаванымі галоснымі е, я, ю: узьехаў, разьязджалі, разьюшаны.

4) Калі з, без (бяз) і цераз пішуцца асобна (прыйменьнікі), дык з на с не зьмяняецца: з хаты, бяз солі, бяз шапкі, цераз сад, цераз поле і г. д.

10. Правапіс д і т (дзеканьне і цеканьне).

Правіла 16. Зычныя д і т у беларускай мове бываюць толькі цьвярдыя: лёд, гарод, вада, другі, хата, халат, плот, бот і г. д.

Пры памякчэньні гэтых гукаў д пераходзіць у дз, а т у ц мяккія (дзь, ць).

лёд на лёдзе
вада у вадзе
гарод у гародзе
буду будзе
хата у хаце
халат у халаце
плот на плоце
бот у боце

і г. д.

УВАГА: Перад мяккім в карэнныя д і т заўсёды памякчаюцца: дзьве, дзьвесьце, дзьверы, Дзьвіна, чацьвер, у Ліцьве, у таварысьцьве, амярцьвелы.
Але перад мяккім в не зьмякчаецца:
а) прыставачнае д: адвязаць, адвезьці (адвязу), адвесьці (адвяду) падвезьці, падвесьці, падвесіў, падвячорак, падвязалі і г. д.
б) суфіксальнае т, перад якім ёсьць дз або ц: у грамадзтве, у супрацоўніцтве.

11. Правапіс памякчаных з, с, дз, ц (з «т»).

Правіла 17. Перад мяккімі зычнымі гукі з, с, дз, ц памякчаюцца — чуваць і пішацца: зь, сь, дзь, ць: зьмена, зьвер, зьняць, сьнег, сьвет, сьляза, посьпех, дзьве, дзьверы, цьвіце, цьвет, дзьмяны і г. д.

Але перад г, к, х гэтыя гукі не памякчаюцца: згінуць, схіліць, скінуць.

12. Правапіс злучэньняў зычных.

Правіла 18. Злучэньне дс карэннага д з суфіксальным с у суфіксах ск, ств пішацца праз дз, прыкл.:

заміж: пішацца:
гарадскі гарадзкі
людскі людзкі
суседскі суседзкі
швэдскі швэдзкі

а таксама: суседзтва, сьледзтва.

Правіла 19. У злучэньнях стн, стл, здн, рдц, рдн, ждн сярэднія зычныя т, д у мове ня чуваць і ня пішуцца, напр.:

Заміж: пачэстны пішацца: пачэсны
постны посны
істнаваць існаваць
карыстны карысны
злостны злосны
няшчастны няшчасны
пастлаць паслаць (пасьцель)
поздны позны
сэрдца сэрца
міласэрдны міласэрны
каждны кажны.
УВАГА: Заміж слова «соўнца» пішацца сонца.

Правіла 20. Калі злучэньне сч чародуецца з ск, дык гэтае злучэньне пішацца праз шч, напр.:

ласка лашчыцца
воск вашчына
трэск трашчыць
піск пішчыць
польскі Польшча
прускі Прушчына
Менск Меншчына
пяскі пяшчаны.

Правіла 21. Калі злучэньне цч чаргуецца з дк, дык пішацца праз чч, прыкл.:

нямецкі Нямеччына
турэцкі Турэччына
полацкі Полаччына
слуцкі Случчына
казацкі казаччына
старасьвецкі старасьвеччына.

Правіла 22. Заміж злучэньняў жс, зс, шс, сс, карэнных ж, з, ш, с з суфіксамі ск і ств, чуваць і пішацца с, прыкл.:

Заміж: прыгожства пішацца прыгоства
множства мноства
божскі боскі
рыжскі рыскі
пражскі праскі
французскі францускі
каўказскі каўкаскі
птушства птуства
харашство хараство
чэшскі чэскі
беларусскі беларускі
палесскі палескі.
УВАГА: У дзеяслоўных формах зваротнага стану (з ся на канцы) злучэньні шс, жс пішуцца этымалёгічна:
мыеш мыешся
вучыш вучышся
купаеш купаешся
ня руш ня рушся
не парэж не парэжся

Правіла 23. Злучэньні тс, кс, цс, чс, карэнных т, к, д, ч з суфіксамі ск, ств пераходзяць у мове і на пісьме у ц, прыкл.:

Заміж: братскі пішацца брацкі
братства брацтва
вар’ятства вар’яцтза
студэнтскі студэнцкі
сваякскі сваяцкі
сваякства сваяцтва
казахскі казацкі
мастакскі мастацкі
грэкскі грэцкі
выдавецства выдавецтва
купецскі купецкі
купецства купецтва
ткачскі ткацкі

Правіла 24. Калі карэнныя т, д, ч стаяць перад суфіксальным к, дык тк, дк, чк даюць злучэньні тц, тч, дц, дч і чц, прычым злучэньні тц, дц, чц вымаўляюцца як цц, а злучэньні тч, дч вымаўляюцца як чч, але гэтыя злучэньні пішуцца этымалёгічна, прыкл.:

чуваць:

але пішыцца:

матка пры маццы матцы
нітка на ніццы на нітцы
загадка у загаццы у загадцы
суседка сусеццы суседцы
дачка даццы дачцы
качка каццы качцы
сарочка у сароццы у сарочцы
нітачка па нітаццы нітачцы
матка маччын матчын
суседка сусеччын суседчын
УВАГА: Злучэньне дц у лічбоўніках пішацца фанэтычна праз цц: адзінаццаць, дванаццаць, чатырнаццаць, сямнаццаць, васямнаццаць, дзевятнаццаць, дваццаць, трыццаць.

Правіла 25. Калі прыстаўкі з, раз, без, цераз злучаюцца са словамі, якія пачынаюцца з ч, дык пішацца шч: шчасаць, шчышчаць; рашчасаць, рашчухаць, бяшчынства, бяшчэсьціць, шчасьце, рошчына.

Правіла 26: У злучэньнях сч, зч, пры спалучэньні асновы з суфіксамі пішацца як і чуваць, злучэньне шч, прыкладам:

перапісаць перапішчык
разнасіць разношчык
прыказ прыкашчык
паравоз перавошчык
паказаць пакашчык
аб’езд аб’ешчык
пяскі пяшчаны (тут ск
чародуецца з шч).

Правіла 27. Злучэньні дч, тч карэнных д, т з суфіксамі чы, чык, пішуцца этымалёгічна:

сьлед следчы
загад загадчык
газэта газэтчык

13. Правапіс падоўжаных зычных («падвойных»)

Правіла 28. На месцы старой групы гукаў: галосны + зычны + j + галосны («весе + л + j + е», «жы + т + j + е») у беларускай мове (звычайна на канцы прадметнікаў) атрымаліся падоўжаныя зычныя з прыціснутым вымаўленьнем («падвойныя»).

Падоўжаныя зычныя могуць быць толькі паміж галоснымі:

дзьдзь: судзьдзя, ладзьдзя, медзьдзю, разводзьдзе, паводзьдзе, дзесяцігодзьдзе.
зьзь: гразьзю, мазьзю, рызьзё, зьзяе, зазьзяць, палозьзе;
льль: ральля, Ільля, вясельле, кольле, сольлю, Купальле, гальлё, зельле, прывольле, ільле, ільлецца (лепш — ліе, ліецца).
ньнь: каменьне, карэньне, заданьне, чытаньне, пісаньне, здарэньне, пытаньне, сумленьне, паведамленьне, узгадаваньне, скарыстаньне, паражэньне, вараньнё;
сьсь: калосьсе, валосьсе, касьсё, двукосьсе, брусьсе, сугалосьсе, гусьсю;
цьць: жыцьцё, вецьце, багацьце, куцьця, разьвіцьцё, пяцьцю, дзесяцьцю, дваццацьцю, трыццацьцю;

Але: моладасьцю, старасьцю, шасьцю без падваеньня ц, бо яно стаіць паміж зычным і галосным: «моладась + ц + ю», «шась + ц + ю».

жж: збожжа, падарожжа, узьбярэжжа;
чч: сук — суччо, лыка — лыччо, запеччу, у ваччу, ламачча, зарэчча, аблічча;
шш: узвышша, зацішша, у вушшу, з роскашшу.

Апрача таго падоўжаныя зычныя з прыціснутым вымаўленьнем зьяўляюцца пры злучэньні прыстаўкі з карэнным гукам, ці карэннага н з суфіксальным н, прыкл.: рассыпаць, ссыпаць, бясспрэчна, расьсьмяяўся, аддаць, паддаць, бяззубы, раззлаваўся; але — расказаць (раз’ + казаць, а ня раз + сказаць);

каменны, насьценны, ячменны, конны, машынны, чыгунны, надзённы, раённы, вапенны, карэнны, страшэнны.

Падвойнае цц пішацца:

а) у лічбоўніках: адзінаццаць, дванаццаць, трынаццаць, дзевятнаццаць, дваццаць, трыццаць;

б) у дзеясловах неазначальнай формы і у 3-яй асобе адзіночнага і множнага ліку цяперашняга або будучага простага часу, калі ц стаіць пасьля галосных: мыцца, вучыцца і вучацца, купацца, сьмяяцца; мыецца — мыюцца — памыюцца, купаецца — купаюцца — пакупаюцца і г. д.

Але калі ц стаіць пасьля зычных, дык пішацца адно ц: здасца, ад’есца, наесца.

УВАГА. Зычныя б, п, м і р, а таксама ў не падвойваюцца, прыкл.: бязрыб’е, куп’ё, сям’я, надвор’е, здароўе, салаўі.

14. Ужываньне ь (мяккага знаку) і (’) апострафу.

Правіла 29. ь (мяккі знак) ужываецца:

1) Пасьля мяккіх зычных для абазначэньня іхнае мяккасьці, прыкл.: зьвер, сьнег, дзьве, дзьверы, дзьме, пень, конь, людзьмі, маладосьць, чытаньне, заданьне, зазьзяе, восьмы і г. д.

2) Калі мяккі зычны ня зьліваецца з наступным ётаваным гукам (е, ё, я, ю), прыкл.: зьелі, зьява, зьяўляюцца, разьюшаны, зьехаліся, зьезд, зьіначыць і г. д.

Правіла 30. Апостраф (’) ужываецца, калі цьвярды зычны ня зьліваецца з наступным ётаваным галосным, прыкл.: надвор’е, п’ю, б’ю, куп’ё, сям’я, бар’ер, п’яўка, бязрыб’е, вераб’і, аб’ява, шматкроп’е, саф’ян, аб’ехаць, аб’есьці, пад’ехаў, пад’еў і г. д.